Heel veel sinterklaasfeestgangers verzinnen, maken en krijgen een of meer surprises. Deze bestaan uit zeer kundig geknutselde en goed lijkende voorwerpen die op verlanglijstjes stonden of die te maken hebben met wensen, beroep, hobby of afkeer van de ontvanger. Een mobiel, Franse kaas, een beitel, spruitjes, een speedboot, een hond, noem maar op. Een enkele keer is de surprise een afgedankt voorwerp zoals een muts, voetbal of sloffen, hoewel de ontvanger juist van Sinterklaas nieuwe wil krijgen.Als het goed is, zit er in de surprise een leuk cadeau of een aanwijzing naar de vindplaats in huis , van de nieuwe muts, voetbal of sloffen. Omdat we verrast worden door iets wat we niet verwachten (het kunstige knutselwerk of de afgedankte spullen, met een leuk cadeau erin), spreken we van een surprise.

Volgens Spaanse geleerden was het in de 16^e eeuw in Spanje bij de elite de gewoonte om begin december vrienden en vooral vriendinnen te verrassen met een geschenk. Men liet dan heimelijk in hun huis iets gewoons als een citroen, knol of iets anders verstoppen. Daarin zat dan een kleine kostbaarheid zoals een oorbel of een ring. Het geheel werd verborgen in een schoen, omdat schoeisel vaak wordt gebruikt, zodat men de zekerheid had dat het geschenk tijdig ontdekt zou worden. Dit feest werd dan ook ‘Zapato’ genoemd, dat is het Spaanse woord voor schoen.

Dit gebruik zou door de elite van Frankrijk, Italië, oostenrijk en onze streken zijn overgenomen. Dat weten wij uit brieven en dagboeken van adellijke dames. Nederlandse en Vlaamse geleerden echter beweerden dat dit gebruik niet uit Spanje maar uit de Nederlanden stamt en door de Tachtigjarige Oorlog in Spanje terecht gekomen is. En dat is niet zo vreemd, als men bedenkt dat er heel vroeger in onze streken bij oogstfeesten dankoffers aan Wodan werden gegeven. Dat ontwikkelde zich tot folklore, waarbij soms ook schertsgeschenken kwamen, gegeven aan de boer die als laatste zijn oogst binnen had gehaald. Deze scherts bestond uit bijvoorbeeld een ui, een aardappel of turf, soms met een plaagrijmpje erbij. En men kan verband zien tussen deze Wodansoffers en folklore en sinterklaasgeschenken.

17e en 19e - eeuwse surprises.

In het blijspel 'Moortje' (1616) van G.A. Bredero wordt verteld over sinterklaasgeschenken, waaronder appels met geldstukken erin gestopt. Ook op het beroemde schilderij 'Het Sint-Nicolaasfeest' (ca. 1665-68) van Jan Steen komt (rechtsonder) zo'n appel voor. In de 20e eeuw werd de appel gesneden tot een soort doosje, waarin een geldstuk verborgen zat. Dit gebruik was in ons land tot ca. 1955 in zwang. In een 19e eeuws sinterklaasspel (soort ganzenbord) (ca. 1860) staan vele zaken betreffende het sinterklaasfeest afgebeeld. Een ervan is een duveltje dat springt uit een doosje waarop bonbons staat. Boven de afbeelding staat surprise. En in het boekje Sint Nicolaasavond (1880) van Fanny krijgt luitenant een hoofddeksel van karton met daarin verstopt sigaren. Een klein meisje krijgt van Sint een kluwen waarvan zij kousen moet breien voor een arm kind. Pas als de kluwen opgebreid is, vindt ze een tegoedbon voor een mooie pop. Hoe opvoedkundig.

Uit gedrukte sinterklaasrijmkaarten uit ca. 1898 blijkt dat men elkaar met Sinterklaas door middel van allerlei afgedankte voorwerpen placht beet te nemen:

De zender van dit postpakket

Had het al lang er op gezet

Een rommelzoo bijeen te pakken

En u daarmee een poets te bakken

Gij ziet hieraan, mijn waarde vriend

Dat ieder krijgt naar hij verdient

En nu maar hopen dat er iets leuks in die rommel zat....

De surprise raakt ingeburgerd.

Ook in latere boekjes met voorbeelden van sinterklaasgedichten gaat het over surprises. Het zijn weer zaken als een oude vaas, een kapotte laars, of imitaties van voedsel, sigaren en zelfs een hoopje (met hopelijk iets leuks erin):

't Is geen chocolade, ook geen taartenschuim

Dat Sint u hier zend [!], maar eet zonder verzuim

Dit heerlijk gebak, geloof maar dat het smaakt

En dat ge van de inhoud niet onpasselijk raakt

Zo heeft begin 20e eeuw de surprise haar vaste plaats in de sinterklaasviering gevonden en verstrekt dit gebruik veel plezier aan de makers en de ontvangers ervan. Je kunt dat o.a. zien in ouderwetse knutselboekjes en jeugd- en damesbladen. Meestal is de voorbeeldsurprise een voorwerp dat  in directe relatie tot het sinterklaasfeest staat, zoals een mijter, een stoomboot, een klomp, een maan, een pietenmuts enz.

bron:

Frits Booy